Ըստ հասած տվյալների, վաղնջական ժամանակներում հայերը
Նոր տարին դիմավորել են մարտի 21-ին՝ գարնանային գիշերահավասարի օրը, ինչը պատահական չէր: Բնությունը հարություն է առնում գարնան
սկզբին, այդ պատճառով հենց այդ օրն էլ հայ մարդը դարձրել է Նոր տարի եւ նշել ցնծալի տոնախմբությամբ, որով փառաբանել է բնության զարթոնքը, աղերսել աստվածներին, որպեսզի տարին բերքառատ դարձնեն (այսօր էլ արիական որոշ ժողովուրդներ՝ պարսիկներ, աֆղաններ, իբրեւ տարեսկիզբ՝ ընդունում են մարտի 21-ը): Հայկական երկրորդ տարեգլուխը եղել է Նավասարդի 1-ը (օգոստոսի 11-ը): Ըստ ավանդության, Հայկ նահապետը Հայոց ձոր գավառում սպանել է բռնակալ Բելին՝ ազատություն պարգեւելով իր տոհմին ու հետնոր դներին: Այդ հաղթությունը ենթադրաբար տեղի է ունեցել մ.թ.ա. 2492 թ. օգոստոսի 11-ին: Օգոստոսյան տոնը հայերը կոչել են Նավասարդ, որ նշանակում է Նոր տարի:
18-րդ դարում, Սիմեոն Երեւանցի կաթողիկոսի օրոք, որպես Նոր տարվա սկիզբ՝ ընդունվեց հունվարի 1-ը (համապատասխանեցնելով քրիստոնեական մի շարք երկրներում ընդունված տարեսկզբի հետ), թեեւ նույնիսկ մինչեւ 19-րդ դ. կեսերը հայկական շատ գավառներում (Սյունիք, Արցախ, Ուտիք) Նոր տարին շարունակում էր տոնվել օգոստոսին: Միայն 20-րդ դարի սկզբներից համընդհանուր դարձավ հունվարի 1-ը, որպես տարվա սկիզբ, տոնելը: Նոր տարին սկսվում էր դեկտեմբերի 30-31-ին, ամանորյա խմորեղեն պատրաստելով: Խմորեղենի մեջ ամենագլխավոր դերը հատկացվում էր «Տարի» հացին, որը տափակ հաց էր՝ երեսը զարդարված ընկույզով, չամիչով, սերմերով ու պտուղներով, որոնք արտահայտում էին առատության գաղափարը: «Տարի» հացի մեջ սովորաբար դնում էին դրամ կամ ուլունք եւ այն բաժանում ընտանիքի անդամների թվով: Ում բաժնի մեջ ընկներ ուլունքը, ենթադրում էին, որ տան հաջողությունն ու բախտավորությունն այդ տարի նրա հետ է կապված: Մատենագիտական նյութերը վկայում են, որ հնում «Տարի» հացը 12 մասի է բաժանված եղել, իբրեւ 12 ամիսների խորհրդանշան: Տարեհացը կտրում էին մեծ հանդիսավորությամբ՝ Տարեմուտի գիշերը:
Նոր տարվա սեղանի պարտադիր խմորեղենն էր նաեւ գաթան, որի
երեսը զարդարում էին կենդանիների պատկերներով կամ տաճարների
նկարներով, հաճախ մատով փոսիկներ անելով: Գաթայից ու «Տարի»-ից բացի, Նոր տարվա համար թխում էին զանազան ձեւավոր հացեր՝ «Ասիլ-Բասիլներ», որոնք մարդակերպ էին եւ խորհրդանշում էին բնության մեռնող ու հարություն առնող աստվածներին՝ Նարին, Արա Գեղեցիկին, ապա նաեւ՝ բերքի ու բարիքի հովանավոր աստվածներին: Դրանցով կատարում էին բազմապիսի գուշակություններ: Երբեմն տղամարդուն նվիրված ծիսահացը քսակի ձեւով էին պատրաստում. եթե այն ուռչում էր, գուշակում էին հարստություն, եթե սմքում էր՝ հակառակը: Նույն ձեւով պատրաստում էին «ցորենի հորեր», «հյուսքեր», «սմբակներ», «կկոց», «սղոց», «խոփ», «մատնոց», «կողպեք» եւ այլն: Ձեւավոր հացերով ոչ միայն գուշակություններ էին անում, այլեւ շնորհավորում էին միմյանց տոնը եւ դրանցով «կաղնդում» ջուրը. նոր տարվա նախորդ գիշերը ամբողջ Հայաստանում լայնորեն տարածված էր ջուրը կաղնդելու սովորությունը: Կես գիշերին կանայք եւ երիտասարդ տղամարդիկ իջնում էին գյուղի աղբյուրը եւ այն կաղնդում՝ շաղ տալով նրա մեջ սերմեր, պտուղներ կամ թրջելով ծիսահացերը: Հավատում էին, որ ճիշտ կեսգիշերին ջրի տեղ աղբյուրից ոսկի է հոսում (մի պահ ընդամենը) եւ աշխատում էին հենց այդ պահին աղբյուրից ջուր բերել:
Հայաստանի գրեթե բոլոր շրջաններում քաջ հայտնի էր «Կախու», «Կախուկ» կամ «Գոտեկախի» սովորույթը, որն Արեւելյան Հայաստանում հայտնի էր նաեւ «Ճլոլանք» անվամբ: Այս սովորույթի էությունն այն էր, որ երիտասարդ աղջիկներն ու պատանիները Նոր տարվա նախորդ գիշերը փոքրիկ խմբերով տոպրակներ, գուլպաներ կամ կողովներ ուսած շրջում էին երդիկից երդիկ եւ դրանք չվանով երդիկից ցած իջեցնելով՝ բարեմաղթանքի երգեր էին ասում ու շնորհավորում տնեցիներին: Տանտիկինը պարտավոր էր լցնել տոպրակը մրգով, չիր ու չամիչով, գաթայով: Ի տարբերություն Հայաստանի մյուս շրջանների, Արցախում եւ Սյունիքում գոտեկախի սովորույթը հայտնի էր հակառակ տարբերակով: Այստեղ ընդունված էր ընկույզի, չոր մրգերի ու եփած հավերի շարան պատրաստել, որ կոչվում էր «Ճլոլունք» եւ հարազատների, ավելի հաճախ՝ խնամիների երդիկներից ցած իջեցնել: Նշանված աղջիկներն իրենց հերթին «ճլոլանք» էին իջեցնում նշանածի տան երդիկից եւ փախչում. եթե տանեցիներից որեւէ մեկին հաջողվում էր բռնել հարսնացուին, ապա նա պարտավորվում էր մտնել փեսացուի տունը, հյուրասիրվել եւ նոր գնալ:
Հաջորդ օրը, հունվարի 1-ին, մեծերն այցելում էին միմյանց եւ շնորհավորում խնձորով, ընկույզով ու նարինջով: Գյուղերում տան տղամարդիկ պարտադիր կերպով գնում էին շնորհավորելու քահանային եւ գյուղապետին, տանելով իրենց հետ միրգ ու ըմպելիք: Շնորհավորում էին բոլորը բոլորին. քահանան՝ իր հավատացյալներին, ծնողները՝ զավակներին, ուսուցիչներն՝ աշակերտներին եւ հակառակը, զոքանչը՝ փեսային, սկեսուրը՝ հարսին, միայն մի բացառությամբ՝ ամուսինը կնոջը չէր շնորհավորում եւ նվեր չէր տալիս՝ ամոթ համարելով: Հետաքրքիր է, որ Պոնտոսի շրջանում տանտերը մի ձիթենու ճյուղ էր կտրում բերում տուն, այն՝ իբրեւ կաղանդի ծառ, զարդարում կաղիններով ու ընկույզներով, իսկ առավոտյան տանում էր եկեղեցի՝ քահանային օրհնել տալու: Կաղանդի ծառի այս օրինակը տոնածառի հայկական տարբերակը չէ± արդյոք, մանավանդ, որ հայերը ունեին ծառով տունը զարդարելու սովորույթը (Ծառզարդար-Ծաղկազարդ): Կամ հայոց Կաղանդ պապը աղերսներ չունի± եվրոպական Ձմեռ պապի հետ, լինելով նրա ավելի վաղ օրինակը (մասնավորապես հիշենք բարեկենդանյան դիմակավորված, զվարճացնող անձերին կամ «Մեծ պապուկ»-ին):
Ընդհանրապես, Նոր տարվա սեղանին պարտադիր էին յոթ տեսակ միրգը եւ յոթ ճաշատեսակները: Ամանորյա սովորույթների մի մասն անմիջականորեն կապվում է կրակի, ծառերի, ջրի պաշտամունքների հետ: Հայաստանի որոշ շրջաններում ընդունված էր Կաղանդի իրիկունը տան կրակարանը կամ օջախը կաղնդելու սովորությունը: Գերանը, որը վառում էին Նոր տարվա նախորդ իրիկունը, կոչվում էր Տարեմտի քյոթուկ (Լոռիում), որի առկայծող կտորն երը հետո թաղում էին հանդերում, որպեսզի ապահովեին բերքի առատությունը եւ կանխեին կորուստը: Ավանդական սովորության համաձայն, Կաղանդի գիշերը շատերի տներում ճրագ էր վառվում «տան խերն ու պէրէքէթը չփախչելու համար»:

Կիսվիր այս նյութով ընկերներիդ հետ
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

Թեգեր: , , , , , , ,

Թողնել մեկնաբանություն

Name (*)
Mail (will not be published) (*)
URI
Comment